موسسه آرمان

A   R   M   A   N

صفحه اصلی

موسسه تحقیقاتی آرمان با سالها تجربه تمامی خدمات تحقیقاتی را جز نگارش و مشاوره مقاله و پایان نامه گرد هم آورده است و از نظر ما چنین کاری سرقت اندیشه است.

تبلیغ ما عمل ماست و بر آن مفتخریم که رضایت کاربران را با خود همراه داریم.

کمترین زمان, بهترین مجله و مناسب ترین هزینه هدف ما در انتخاب مجله برای چاپ مقالات شماست.

اصول و معیارهای ترجمه

  ترجمه تخصصی   25 شهريور 1396 - 12:38
84 100 1187
اصول و معیارهای ترجمه

اصول و معیارهای ترجمه

مقدمه

ترجمه یکی از ارکان اصلی هر زبان در جای خود یکی از اساسی­ ترین عوامل فرهنگ و تمدن هر جامعه به شمار می­رود. ترجمه از مهم­ترین وسایل ارتباط، انتقال و القاء افکار و سازنده ملتها به یکدیگر است و اکنون که علم در تمام زمینه ­ها به سرعت در حال گسترش و پیشرفت است و دستیابی به تازه­های علمی در جای­جای جهان صورت می­پذیرد، تنها راه بهره­مندی از این تازه­ها، ترجمه و برگردان این یافته ­های جدید به زبان هر ملت است. از این رو ترجمه لازمه بهبود زندگی اجتماعی، اقتصادی و صنعتی کشورها بوده و از جمله راه­های بهره­گیری از تجارب آنها در زمینه­های مختلف علم و ادب و صنعت و هنر است.

نکته قابل توجه در ترجمه این است که مترجم باید علت، هدف، مخاطب ترجمه، مسایل، ضرورت­ها و ارجحیت­ها را مدنظر داشته باشد تا با اولویت ­بندی هر کدام از آنها و در نظر گرفتن توانایی و دانش خود اقدام به کار نماید.

در حوزه­های علمیه که مهم­ترین منابع درسی و کمک درسی در زمینه علوم دینی، به زبان غیر فارسی و غالباً عربی است، اهمیت کار ترجمه با وضوح بیشتری به چشم می­خورد و ضرورت ترجمه این متون را برای انتقال مفاهیم و تازه­های علمی جدید در این مراکز دو چندان می­نماید. از آنجا که برخی از طلاب تمایل دارند برای پایان نامه خود متونی را برای ترجمه برگزینند، ضروری است که با شیوه­ های ترجمه و برگردان زبان آشنا بوده و در ضمن الگویی برای مراحل مختلف انتخاب متن و ترجمه آن مطابق با معیارهای حوزه­ علمیه خواهران در دست داشته باشند. از این رو شایسته است شاخصه­ هایی تعیین شود تا متون دینی در قالب شناخته شده­ای ترجمه شوند. چرا که دانستن زبان تنها برای ترجمه کافی نیست و مترجم باید با اصطلاحات یک دانش آشنا باشد(کاری که هنوز در هیچ کجا به طور جدی انجام نشده است).

در این نوشتار برآنیم تا به طور کلی مطالبی را در باب ترجمه و آیین آن به نگارش درآوریم و تا جایی که امکان دارد، رهیافت­های مورد نظر در این کار را مشخص نمائیم تا راهنما و پاسخگوی سؤالات و نیاز کسانی باشد که در این راه قدم گذاشته و دست به کار ترجمه متون دینی می­شوند.

 از آنجایی که متن ترجمه، اصول، معیارها و شیوه خاص خود را دارد، این راهنما با بهره ­گیری از نظرات کارشناسان و منابع موجود تهیه شده است تا ترجمه­ های حوزوی به شیوه­ای یکسان و به صورت ضابطه­ مند ارایه شود. رعایت تمام اصول و معیارهای این راهنما برای طلاب متقاضی ترجمه الزامی است.

ترجمه و انواع آن

ارائه تعریف دقیق و فنی از ترجمه کار ساده­ای نیست. تعاریف متعددی از ترجمه انجام شده که غالباً کلی و نظری است. در کتب متعدد نویسندگان با ارائه تعاریف مختلف از مترجمان گوناگون، سعی کرده­اند تعریفی جامع و فراگیر از ترجمه ارائه دهند که بعضی از آنها عبارتند از:

  • فرآیند جایگزینی عناصر متنی زبان مبدأ (زبانی که از آن ترجمه می­شود) به وسیله عناصر متنی زبان مقصد(زبانی که به آن ترجمه می­شود)  که طی آن مترجم باید سعی کند با این عمل جایگزین­سازی خود زمینه­ای را فراهم بیاورد که در آن نویسنده اصلی و خواننده متن ترجمه با هم به تعامل و تأثیر متقابل بپردازند.
  • برگردان یک واژه، مطلب، متن، مفهوم و یا اندیشه از زبانی به شکل زبان دیگر، به نحوی که حداکثر رسالت و حفاظت محتوای آن موضوع رعایت شود و در عین حال برای خواننده­ای که به زبان او برگردانده شده، به بهترین شکل ممکن قابل درک، فهم و بهره­برداری باشد.

 ترجمه بر اساس آنکه به شکل زبان مبدأ توجه داشته باشد یا به معنای آن، به سه نوع تقسیم می­شود:

  • ترجمه تحت­ الفظی: ترجمه کلمه به کلمه است که اصولاً معلول عدم آشنایی مترجم به هر دو زبان و کاربرد نادرست واژگان، اصطلاحات و عبارات اصطلاحی آنها می­باشد. (طاهره صفارزاده، اصول و مبانی ترجمه، تهران: نشر همراه، 1380، ص29). بیشتر مترجمان که قصد ترجمه تحت­الفظی را دارند در واقع نوعی ترجمه تحت­الفظی تا حدودی تعدیل شده را به کار می­برند که در این نوع ترجمه مترجم تا جایی که معانی کاملاً بی­ربط نباشد، ترجمه را تعدیل می­کند.
  • ترجمه اصطلاحی: در این ترجمه، مترجم در ساختارهای دستوری و انتخاب اقلام واژگانی از شکل­های طبیعی زبان مقصد استفاده می­کند. اصل غالب در این نوع ترجمه این است که معنای زبان مبدأ را (یعنی توانایی را که منظور نظر ابلاغ کننده اصلی است) به شکل طبیعی زبان مقصد مجدداً ارائه می­کند. در ترجمه اصطلاحی چنین به نظر می­رسد که در اصل، ترجمه به زبان مقصد نوشته شده است و غالباً مترجمان خوب، سعی دارند به صورت اصطلاحی ترجمه کنند.
  • ترجمه آزاد: این ترجمه، ترجمه­ای است که اطلاعاتی اضافه بر آنچه در متن مبدأ آمده به آن افزوده شده است و مترجم پیام متن مبدأ را صرف­نظر از آرایش ردیفی زبان مبدأ به صورت آزاد در چهارچوب زبان مقصد ترجمه می­کند.این نوع از ترجمه برای انتقال علوم و آموزش همگانی می­تواند مناسب باشد ویا برای متونی که ترجمه آن غیر ممکن باشد؛ چرا که آسانترین راه برای انتقال دانش به جویندگان آن، آسان­سازی علم و حذف اصطلاحات پیچیده و نوشتن با قلمي روان و نثری گویا است که این امر جز از طریق ترجمه آزاد صورت نمی­گیرد. در این ترجمه معنا لزوماً همان چیزی نیست که در زبان مبدأ وجود دارد، بلکه مفهوم و محتوای کلی آن همراه با توضیحاتی دیگر به زبان مقصد ترجمه می­شود. از این­رو کاری متقن و مورد اعتماد برای فعالیت­های علمی به­شمار نمی­رود و برای گسترش دانش عمومی میان عموم مردم کارآیی دارد و مورد پذیرش بسیاری از اهداف نیست.

توجه به این نکته ضروری است که ترجمه تحت­ الفظی از آنجا که به ندرت روان بوده و کلمه به کلمه متن زبان مبدأ در آن ترجمه می­شود، زیاد خوشانید نیست و متن دقیق و موجزی از آن به دست نمی­آید.

ترجمه آزاد نیز همانطور که گفته شد اطلاعاتی بیش از حد بر موضوع متن اصلی می­افزاید که گاهی موجب تحریف متن مبدأ می­شود.

اما ترجمه اصطلاحی از آنجا که هدف بیشتر مترجمان خوب قرار می­گیرد می­تواند گزینه مناسبی برای کار ترجمه باشد؛ هرچند غالباً همین نوع ترجمه نیز مخلوطی از انتقال تحت­ الفظی واحدهای دستوری به همراه ترجمه اصطلاحی معنای واژگان می­باشد.

روش مناسب ترجمه در پایان نامه و تحقیقات پایانی حوزوی

از آنجا که طلاب گرامی معمولاً در حیطه متون دینی دست به کار ترجمه می­شوند باید بیش از هر چیز به دو موضوع خاص در ترجمه این نوع متون توجه کنند:

  • بافت و نظام متنی زبان مبدأ  

مترجم باید در ترجمه متون دینی به نظام عناصر آشنا- ناآشنا و نیز چگونگی آرایش کلمات در داخل جملات توجه کافی داشته باشد؛ چرا که کوچکترین تغییر در این عناصر منجر به تحریف پیام و دخالت در محتوای آن می­شود و متون دینی به لحاظ ماهیت ویژه خود تحمل چنین تحریف و دخالتی را ندارد.

  • مسائل فرهنگی

به لحاظ اینکه مفاهیم این نوع متون ممکن است از نظر فرهنگی، ناهمگونی وسیعی با فرهنگ زبان مقصد داشته باشد، بر این اساس ممکن است مترجم در یافتن معادل در زبان مقصد برای اینگونه مفاهیم دچار مشکل شود. برای رفع این مشکل، مترجم باید توضیحاتی را در زیرنویس و به صورت حاشیه برای مطالب بیاورد تا بدون اینکه ضربه­ای به متن اصلی بخورد، معنا واضح و روشن شود.

این امر به دلیل یکی نبودن بانک دانش مخاطبان اولیه و بانک اطلاعات مخاطبان زبان مقصد، اتفاق می­افتد و بنابراین بر مترجم لازم است که بسیاری از اطلاعاتی را که نویسنده اصلی به صورت ضمنی باقی گذاشته است، با صراحت بیان کند، در عین حال باید بسیار دقت کند که با افزودن این گونه اطلاعات، هدف نویسنده اصلی را دگرگون نکند.

از این روست که باید توضیحات به صورت حاشیه نه درون متن اصلی آورده شود.

با لحاظ نکات پیش گفته، طلاب در پایان­ نامه­ های خود می­بایست از روش ترجمه اصطلاحی استفاده کنند.

 اهداف ترجمه

 هر ترجمه­ای که از زبانی به زبانی دیگر صورت می­گیرد، هدفی خاص را دنبال می­کند. به طور کلی نیاز به ترجمه از آن زمان آغاز شد که انسان­ها به علت اختلاف در زبان، فرهنگ و رفتار جوامع خود، از درک عقاید و افکار انسان­های دیگر از جوامع مختلف عاجز بودند و ترجمه، عامل از میان برداشتن موانع و پل ارتباطی جوامع گوناگون گردید.

اهم اهداف ترجمه را می­توان به شرح زیر برشمرد:

  • انتشار افکار، عقاید و مفاهیم مردم کشوری برای کشور دیگر.
  • برقراری ارتباط بین افراد یا گروه­ها با زبان و فرهنگ متفاوت.
  • آشنایی با آداب، رسوم، عقاید و آگاهی از نظریات و افکار مردمان دیگر.
  • کسب اطلاع از علوم، فنون، تکنولوژی مدرن و تحقق آن در رشته­های مورد نیاز.
  • انتقال آراء نویسندگان و اندیشمندان یک جامعه به جوامع دیگر.
  • کسب آگاهی از حوادث، ماجراهای تاریخی و تجارب گذشته ملل دیگر.
  • کمک به گستردگی ارتباطات فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و برگردان آثار سازنده و مفید به زبان مقصد.
  • تبادل و انتقال تجربه­های علمی، فرهنگی، هنری، حقوقی، اقتصادی، فنی و غیره.

اما به طور کلی طلاب محترم می­توانند با توجه به مسایل و عواملی که آنان را به کار ترجمه ترغیب نموده و با توجه به موضوع متنی که ترجمه می­کنند اهداف خاص خود را ذکر نموده و آن را در طرح تحقیق برشمارند.

سبک و لزوم رعایت آن

هر نویسنده بر اساس هدفی که دارد از ساختارهای گرامری مختلف و اقلام واژگان گوناگون برای ایجاد تأثیرات خاص مورد نظر خود استفاده می­کند که به آن سبک می­گویند. منظور از سبک در واقع شیوه بیان متن زبان مبدأ است.

سبک یا شیوه بیان یک نویسنده با توجه به موضوع و مخاطب مورد نظر وی دارای ویژگی­های خاصی است به طوری که سبک یک داستان با سبک نگارش مقاله علمی متفاوت است و نویسنده بر اساس این دو عامل، شیوه خاصی را برای نگارش بر می­گزیند و در طول متن خود آن را رعایت می­کند.

رعایت سبک متن زبان مبدأ در ترجمه، یکی از اجبارات مترجم است و همانطور که نویسنده سبک خاصی را برگزیده و در نوشتن، موضوع و مخاطب متن خود را در نظر گرفته، مترجم نیز نمی­تواند در تغییر سبک اختیاری از خود داشته باشد زیرا چنین اختیاری به قربانی کردن سبک متن زبان مبدأ خواهد انجامید.

وظیفه مترجم آن است که انگیزه نویسنده و هدف او را از انتخاب این نوع سبک به دست آورد و آنگاه این مقصود را با آگاهی از هر دو زبان مبدأ و زبان مقصد و فرهنگ آنها به گونه­ای اثر بخش برگرداند.

طلاب گرامی باید توجه داشته باشند که در متون دینی نیز در آغاز هر ترجمه و قبل از شروع هر کار، باید برای به دست آوردن و مشخص کردن چگونگی سبک هر متن بکوشند و عناصر آن را تحلیل کنند که یافتن و رعایت سبک در ترجمه، خود مستلزم نوعی شناخت زبان است که از آگاهی و وقوف بر ظرایف آن زبان نشأت می­گیرد.

در تعیین سبک، دو عامل در دسترس مترجم قرار دارد که باید به آنها توجه کند:

1- واژه­های به کار رفته در متن        2- طرز قرار گرفتن آنها در کنار یکدیگر

ذکر این نکته حائز اهمیت است که در انتقال سبک نویسنده در ترجمه متن، آنچه باید مد نظر قرار گیرد، نوع مخاطب است، یعنی در عین حال که رعایت سبک نویسنده از الزامات یک ترجمه است اما مترجم می­تواند برای انتقال آن از دو شیوه بهره گیرد: تقلید و جایگزینی.

جایگزینی به معنای یافتن سبکی مشابه در زبان و ادبیات مقصد است و تقلید صرفاً تکرار ابزار صوری سبک اصلی است . اینکه مترجم از این دو طریق کدام را انتخاب کند بیشتر به نوع مخاطب بستگی دارد.

ممکن است مخاطب ویژگی سبک اصلی را درک نکند مگر اینکه تغییراتی در ترجمه به لحاظ سبک آن به وجود آید.­ ولی گاهی نیز خواننده به شکل سبک اصلی علاقه­مند است و یا قادر به درک آن می­باشد، که در این صورت سبک متن اصلی حفظ می­شود.

معیارهای متن مورد ترجمه

متونی که برای ترجمه انتخاب می­شوند باید دارای شرایط و ویژگی­هایی باشند تا ترجمه اثر را معتبر و ارزنده سازند. به خصوص متونی که برای پایان نامه ترجمه می­شوند.

معیارهای مورد نظر حوزه­های علمیه خواهران عبارتند از:

  • متن مورد ترجمه باید از جمله منابع معتبر برای رشته مورد نظر باشد.
  • از نظر تخصصی، متن، درست و مطابق معیار باشد.
  • متن انتخابی برای ترجمه باید در مقایسه با منابع مشابه موجود، بهتر و کاملتر باشد.
  • متن اصلی قبلاً ترجمه نشده باشد مگر اینکه کیفیت کار در اثر حاضر بیش از ترجمه قبلی باشد.
  • ترجمه متن با توجه به منابع موجود در زبان مقصد ضرورت داشته باشد.
  • در مطالب متن مورد ترجمه نوآوری وجود داشته و مطالب به روز باشد.
  • نیاز جامعه علمی به ترجمه اثر در نظر گرفته شده باشد.
  • در ترجمه هر متن باید به کار ویژه های آن متن توجه شود. مثلاً برای مخاطبان با تحصیلات عالی.
  • ترجمه باید از زبان اصلی کتاب مبدأ باشد نه ترجمه آن.
  • از آخرین ویرایش کتاب اصلی برای ترجمه استفاده شود.
  • موضوع با گرايش تحصيلي طلبه همخواني داشته باشد.

سطح ترجمه

سطح هر ترجمه بر اساس نیازسنجی مخاطبان آن تعیین می­شود. خواننده هر ترجمه دارای اطلاعات، تجربه، تمایل، ذوق، توانایی و انتظاراتی است. سن معینی دارد و به قشر اجتماعی خاصی تعلق دارد و این عوامل مقتضیاتی است که باید لحاظ شود و موقعیت هر ترجمه بسته به آنهاست.

همانطور که نویسنده خوب هنگام نوشتن، مخاطبان خود را در نظر دارد، یک مترجم نیز علاوه بر آنکه باید مخاطبان متن مبدأ را در نظر بگیرد، مخاطبان مقصد را نیز باید مدنظر قرار دهد و به این نکته توجه داشته باشد که حتی اگر یک پیام را برای گروه­های مختلف با یک فرهنگ می­نویسد باید آن را برای افراد مختلف به گونه­های متفاوت بنویسد. از همین رو اطلاع از گروهی که نویسنده اصلی برایشان نوشته و گروهی که ترجمه برایشان انجام می­شود دارای اهمیت است و آنچه سطح ترجمه را متفاوت می­سازد میزان اطلاعات عمومی و سطح تحصیلات مخاطبان است.

از سوی دیگر نباید فراموش کرد که مترجم نیز باید در زمینه متنی که می­خواهد ترجمه کند اطلاعات و دانش کافی داشته باشد تا بتواند از عهده ترجمه دقیق آن متن برآید.

اینکه ترجمه انجام شده مناسب برای چه مقطع تحصیلی بوده و به عنوان کتاب درسی یا کمک درسی استفاده می­شود و اینکه مخاطبان خاص داشته باشد یا قابل استفاده برای عموم باشد، با توجه به سطح ترجمه تعیین می­شود که البته این عامل یکی از عوامل تعیین موارد بالاست و عواملی دیگر همچون موضوع متن ترجمه شده نیز در این امر دخیل است.

ساختار علمی پایان نامه و تحقیق پایانی

اینکه ترجمه متنی به عنوان پژوهش در یکی از سطوح حوزوی مورد پذیرش واقع شود، مستلزم این است که علاوه بر ترجمه متن با شرایطی که ذکر شد، نقد و بررسی نیز از مطالب آن صورت گیرد.

همچنین داشتن مقدمه­ای تحلیلی در ابتدای مباحث که شامل معرفی تألیف و مؤلف آن، ضرورت ترجمه متن و خلاصه­ای از کل متن کتاب است، ضروری است. چرا که خواننده هر متن نسبت به تاریخ، فرهنگ و اوضاع اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی و فکری نویسنده اصلی بی اطلاع است و مترجم باید در مقام معرف و رابط میان دو متن، از خود ابتکار عمل نشان داده و به معرفی مؤلف و تألیف او بپردازد و چشم اندازی از ضرورت ترجمه اثر او را برای خواننده در زبان مقصد با توجه به شرایط علمی حاکم بر آن جامعه ترسیم نماید تا خواننده دیدی بازتر و نگاهی عمیق­تر به متن داشته باشد.

از این رو ساختار علمی پایان نامه در قالب ترجمه باید به شکل ذیل باشد:

  • مقدمه: همانطور که ذکر شد باید تحلیلی بوده و مباحث مطرح شده در آن ذکر شود.
  • طرح بحث
  • بیان مسئله
  • چهارچوب نظری: که در اینجا چون پژوهش، ارزیابی نقدی و ترجمه یک کتاب است، چهارچوب نظری چندان متمایزی از کتاب، لازم ندارد و ارائه رویکردی کلی از موضوع کافی است.      
  • اهمیت موضوع: شامل اهمیت کتاب ترجمه شده و اهمیت و ضرورت ترجمه آن برای جامعه علمی امروز
  • پیشینه پژوهش
  • اهداف
  • سوال اصلی
  • فرضیه پژوهش: بحث ترجمه نمی­تواند فرضیه داشته باشد.
  • مفاهیم و متغییرها
  • ترجمه متن اصلی
  • نقد و بررسی (حداقل 5/1حجم صفحات پایان نامه)

نتیجه­ گیری

برخی از نکاتی که در ترجمه متون عربی با رویکرد دینی لازم است رعایت شود:

  • آشنایی کامل با دستور زبان عربی.
  • یافتن معنای لغات از کتب مرجع و اکتفا نکردن به گمان شخصی.
  • شناخت عرف زمان شارع برای دستیابی به معنای مقررات و ترکیب­ها از طریق مراجعه به فرهنگ نامه­های کهن و ....
  • بنا گذاشتن بر اصل عدم ترادف واژگان و دستیابی به تفاوت معانی واژگان.
  • پرهیز از تفنندر عبارت و برگردان یکسان هر واژه در همه جا (حتی الامکان یک واژه، همه جا، به یک صورت معنا شود).
  • توجه به پیام اصلی کلمات و ترکیبات، جدا از ساختار نحوی آنها (مثلاً «لَو» و «اِن» همیشه برای شرط و تأکید نیست گاه «لَو» برای تمنا و «اِن» فقط حرف ربط است).
  • بیان معنای کنایه­ای برخی الفاظ، در پاورقی.
  • تابعیت فهرست منابع در ترجمه از متن اصلی.

نکاتی درباره ترجمه آیات و روایات

  • استفاده از ترجمه های شناخته شده و روان در خصوص آیات شریفه و احادیث (مثلاً برگردان آیت الله مکارم در ترجمه آیات و برگردان مرحوم دشتی در ترجمه نهج البلاغه).
  • پایبندی کامل به ترجمه تحت اللفظی در برگردان آیات و روایات ضمن حفظ زیبایی و روانی ترجمه.
  • اعراب گذاری آیات و روایات.
  • آوردن محل استشهاد روایات طولانی در متن و ارجاع مخاطبان به بقیه آن.
  • ترجمه فارسي اسم ظاهر (پیامبر خدا، امام و ...) وقتی در متن اصلی با ضمیر به آنها اشاره می­شود (عنه، منه و ...).

سایر نکات

  • حذف ارجاعات پایان هر فصل یا باب و زیرنویس آنها در ترجمه فارسی بدین شکل: «ر.ک» یا «ن.ک»
  • آوردن توضیحات و تحلیل­های ضروری از سوی مترجم، در پاورقی.
  • ذکر نام منبع اصلی در صفحه شناسنامه یا مشخصات.
  • ذکر ترجمه شعرها و نقل قول­ها در متن و آوردن اصل آن در پاورقی
نظرات